Eski çağlardan beri hem sofralık, hem de yağlık olarak tüketilen, gün geçtikçe önemini arttıran zeytin, Akdeniz mutfağının vazgeçilmezi haline gelmiştir. Sağlıklı beslenme için sofralarımızdan eksik edilmemesi önerilen bu bitki, Akdeniz’e kıyısı olan ülkelerde yaygın olarak yetiştirilmektedir. Dünya zeytin üretiminin yaklaşık yüzde 98’ini karşılayan Akdeniz ülkeleri içerisinde, Türkiye yaklaşık 0,73 milyon hektarlık alandan elde edilen 1,3 megatonluk zeytin üretimi ile dünyada 4. sırada yer almaktadır. Bu sıralamada İspanya birinci, İtalya ikinci ve Yunanistan üçüncü sırada yer almaktadır (Anonim, 2011).
Zeytin aslında üretimi kolay bir bitki olarak düşünülse bile, yıllar boyu söylenen “Bakarsan bağ, bakmazsan dağ olur” deyimine uymaktadır. Bu bitkinin bakımına özen gösterilir, zamanında ve doğru yöntemlerle tarımı gerçekleştirilirse yıllar boyu verim alınabilir. Geleneksel yöntemlerle yapılan zeytin tarımının yanı sıra, son yıllarda modern yöntemler de hızla yayılmaktadır. Zeytin üretimindeki en yorucu ve zaman alıcı, aynı zamanda üretim maliyetinde en yüksek paya sahip olan aşama hasattır. Meyve özelliklerine bağlı olarak değişmekle birlikte, meyve hasadında toplam maliyetin yüzde 60 -70’ini hasat oluşturmaktadır. Zeytin üretiminin özellikle eski tip plantasyonlarda, meyilli arazilerde bulunması hasat işlemini zorlaştırmaktadır.
Zeytin hasadında geleneksel yöntem olarak bilinen sırıkla ve elle toplama şeklinde yapılan hasat, çok yorucu, iş gücü gereksinimi fazla, zaman alan, işçi ücretlerine de bağlı olarak yüksek maliyetli bir uygulamadır.
Özellikle zeytin ağacının dallarına sırık adı verilen uzun sopalarla vurarak meyvelerin düşürülmesi yıllar boyu uygulanan bir yöntemdir. Bu yöntemde, ağaca ve ertesi yıl ürün verecek sürgünlere zarar verilmekte, böylelikle zeytinin bir yıl ürün verirken diğer yıl ürün verememesine (periyodisite) neden olunmaktadır. Elle toplama olarak adlandırılan uygulamalarda, merdiven yardımı ile zeytin dallarına ulaşabilen işçiler ya tek tek zeytini toplamakta ya da tarak olarak adlandırılan el aletleri ile dallar üzerindeki zeytini tarayarak koparmaktadır. Bu yöntem zaman alıcı, yorucu bir uygulamadır.
Son yıllarda ülkemizde, makinalı zeytin hasadına hızlı bir geçiş olmuştur. Genellikle arazi yapısına ve üretim amacına göre farklı çalışma prensiplerine sahip makinalar satın alınmakta ve kullanılmaktadır. Farklı teknik özelliklere sahip olan bu tip makinaların çoğu İtalya ve İspanya’dan ithal edilmektedir. Genellikle hasat işlemi, dalların, gövdenin sarsılması ya da ufak darbelerle meyvenin düşürülmesi esasına dayanmaktadır. Sarsarak yapılan hasatta, titreşim değerleri (frekans-genlik) değerleri farklılık gösterebilmektedir ve doğrudan meyve ile temas edilmemekte dalların ya da gövdenin titreştirilmesi ile meyve düşürülmektedir. Çırpıcılarda da parmakların şekli, hareket yönü – hızı değişmektedir.
Hasat makinalarında performans değerlendirmesi yapılırken;
1. Makinanın birim zamanda hasat ettiği ürün miktarına (iş başarısı),
2. Ağaç başına hasat edilen tanelerin, ağaçtaki toplam tane miktarına oranına (hasat etkinliği),
3. Hasat sırasında dökülen – kırılan ya da kopan yaprak, filiz, dal gibi diğer materyalin miktarına(tane dışı materyal),
4. Ürün kalitesine verilen zarara bakılmaktadır.
Bu değerlendirmeler sırasında ürünün olgunlaşma derecesi ile ağaçların yapısal özellikleri de göz önüne alınmaktadır. Bilindiği gibi, zeytin hasadı sırasında oluşan dal, filiz kırılmaları ve yaprak kayıpları, hasadı takip eden yılın ürününe olumsuz şekilde yansımakta ve periyodisiteyi keskinleştirmektedir (Caran, 1994; Saraçoğlu, 2001). Ayrıca hasat edilen ürün içerisinde bulunan tane dışı materyalin, ürünün işlenmesinden önce temizlenmesi ve ayrı bir işlem gerektirmektedir.
Pekitkan ve arkadaşları (2011) yapmış oldukları çalışmalarında 3 farklı zeytin çırpma makinası, 1 adet dal sarsıcı ve 1 adet gövde sarsıcı kullanmış, bu makinaların Edremit çeşidi zeytinin hasadındaki performans değerlerini belirlemişlerdir (Şekil 1).
Şekil 1. Zeytin Hasat Makinaları; çırpıcı (a,b,c) dal sarsıcı (d) gövde sarsıcı (e)
Araştırmacılar yapmış oldukları değerlendirmede, çalışma prensipleri farklı olan zeytin hasat makinalarının hasat performansları göz önüne alındığında iş başarısı açısından gövde sarsıcı tipdeki zeytin hasat makinası diğer hasat makinalarından daha başarılı bulunmuştur. Bu tip makinalarla ağaç taç hacmine bağlı kalmaksızın hasat işlemi en kısa sürede gerçekleştirilebilmektedir. Fakat çalışma prensibi itibariyle meyveler ile direkt temas etmediği için hasat etkinliği bakımından diğer tip hasat makinalarının gerisinde kalmaktadır. En kısa sürede hasat işlemini tamamlayabilmek için gövde sarsıcı hasat makinaları tercih edilebilir. Buna karşın ülkemizdeki zeytin ağaçlarının büyük oranda eğimli arazilerde olması bu tip makinaların kullanımını önemli ölçüde sınırlandıran bir etkendir. Gövde sarsıcıların maliyetlerinin diğerlerine göre çok daha yüksek olması da yaygınlaşmasını engelleyen bir faktördür.
Dal sarsıcıda hasat performans değerleri kullanıcının deneyimi ile yakından ilişkilidir. Dal sarsıcılardaki en büyük sakıncalardan biri de dikkatsiz ve aynı dalda uzun süre kullanımların dalda zedelenmelere sebep olmasıdır (Qabatty ve Alayunt 2010). Çalışma prensibi gereği meyve ile direkt temas etmediğinden hasat etkinliği konusunda çok fazla beklenti olmasa bile en azından sarsıcı organının dalı daha iyi kavradığı bir kanca sisteminin kullanımı bu tip makinaların özellikle iş başarılarını arttıracağı gibi ağaç hasarını de bir ölçüde engelleyebilir. Diğer taraftan Qabatty ve Alayunt (2010), yaptıkları çalışmada dal sarsıcı ile domat zeytinin hasadında meyve kalitesindeki zararın düşük düzeyde gerçekleştiğini, meyve kalitesi-pazar değerinde herhangi bir kayba neden olmadığını vurgulamışlardır.
Çırpıcılarda ise, hasat sırasında çırpıcı parmakların meyve ile direkt temas etmesi sonucu hasat etkinliği diğer makinalara göre daha yüksek olmaktadır. Çırpıcıların tüm ağaçta gezdirilerek hasat işlemini gerçekleştirmesi, zaman alıcı bir uygulama olmakla birlikte ağaçta kalan meyve sayısı en az düzeyde olmaktadır. Ayrıca Qabatty ve Alayunt (2010), sofralık (domat) zeytin çeşidinde, çırpıcı ile yaptıkları hasat işleminde ağaç ve meyve zararı değerlerinin diğer tip hasat makinalarına göre arttığını, meyve kalitesi-pazar değerinde kayıplara neden olduğunu belirtmişlerdir. Fakat bu tip makinalar hem kullanım kolaylığı açısından, hem de diğer tip makinalara göre düşük maliyeti sebebiyle tercih edilmektedir.
Makina seçiminde zeytinin yağlık ya da sofralık oluşu da göz önünde tutularak tercihlerin yapılması uygun olacaktır.
Genellikle makina performans değerlerinin ölçümüne yönelik yapılan araştırmalarda sadece kısa sürede işi bitirebilen, ağaca ve meyveye en az zarar veren makinaların belirlenmesi amaçlanmaktadır. Oysa, bu makinaları kullanan çiftçilerin sağlığını kısa ya da uzun dönemde tehdit edebilecek risklerin ortaya konması çok önemlidir. Özellikle elde ve sırtta taşınan makinalarda belirli bir çalışma süresinin üzerinde ve yüksek düzeyde titreşime maruz kalan kişilerde el- kol titreşim sendromunun ortaya çıktığı yapılan araştırmalarla ortaya konmuştur. Sadece titreşim değil, aynı zamanda makinanın ağırlığı ve gürültü de çalışma koşullarını zorlaştırmaktadır. Alayunt ve arkadaşları (2008) yapmış oldukları araştırmalarında dal sarsıcı ve çırpıcı tipteki makinalarda titreşim seviyelerini ölçmüşler, dal sarsıcı ile yapılan çalışma sırasında kısa süre içinde (5 dakika) operatörün özellikle tetikleme işlemini yaptığı sağ el parmaklarında deri deformasyonu oluşmuştur. Bu tip makinalarla çalışma sırasında operatörün kısa aralıklarla çalışması önerilmektedir. Ayrıca, titreşimi sönümlendiren sisteme sahip makinaların tercih edilmesinde yarar görülmektedir. Genel olarak makinaları satın alanlar, makinaların hasat etkinliği ve fiyatlarına dikkat etmekte, ergonomik özelliklerini değerlendirmemektedir.
Zeytin hasat makinaları ülke içinde kullanıma sunulurken standarlarla belirlenmiş ölçüm yöntemleriyle değerlendirilmelidir. Zeytin hasat makinası üzerinde ve kullanma kılavuzunda ilgili bilgilendirmenin anlaşılır bir şekilde yazılması hem üretim verimliliği açısından hem de insan sağlığı açısından son derece önemlidir.
Kaynaklar
Anonim , 2011. Food And Agriculture Organization of the United Nations, http://www.fao.org
Alayunt, F.N., Saraçoğlu, T., Çakmak, B., Özarslan C., 2008. İki Farklı Tipteki Zeytin Hasat Makinasının Bazı ergonomik Özellikleri, 14. Ulusal Ergonomi Kongresi, Bildiriler Kitabı Cilt II, s: 499-506 , Trabzon
Qabatty, A., Alayunt, F. 2010. Domat Zeytin Çeşidinde Farklı Hasat Yöntemlerinin Meyve Kalitesine
Etkileri. Doktora Tezi. Ege Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü Tarım Makinaları Anabilim Dalı, Bornova İzmir
Caran, D., 1994. Zeytinde Mekanik Hasat Olanaklarının Araştırılması. Doktora Tezi
(Yayınlanmamış). Ege Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü Tarım Makinaları Anabilim Dalı. Bornova İzmir
Pekitkan, F.G. A. Qabatty, F.N.Alayunt, H.Ü. Evcim. 2011. Zeytin Hasat Makinaları Üzerinde
Bir Araştırma. Ulusal Zeytin Kongresi Bildiriler Kitabı, 22 – 25 Şubat 2011, Akhisar /Türkiye,
S: 36 -44.
Saraçoğlu, T., 2001. Elle Taşınan Bazı Zeytin Hasat Makinalarının Performanslarının Belirlenmesi. Yüksek Lisans Tezi, ADÜ Fen bilimleri Enstitüsü, Tarım Makinaları Ana Bilim Dalı, Aydın.
Prof. Dr. Fazilet N. Alayunt
Ege Üniversitesi Ziraat Fakültesi Tarım Makinaları Bölümü
